Krótka odpowiedź: obie części tej nazwy są prawdziwe, tylko nie pochodzą z tego samego miejsca w kalendarzu. Gody to staropolskie określenie całego okresu od Bożego Narodzenia do Trzech Króli. Szczodry wieczór to w polskich zapisach wieczór przed Trzema Królami — czyli początek stycznia, nie przesilenie. Złożenie „Szczodre Gody” i przypięcie go do nocy 21 grudnia to robota ostatnich kilkudziesięciu lat.
To nie znaczy, że nie ma o czym pisać. Zimowe zwyczaje słowiańskie mają jedno źródło starsze niż cała XIX-wieczna etnografia razem wzięta: traktat spisany około 1400 roku przez morawskiego benedyktyna, który wyliczył siedem zwyczajów wigilijnych po kolei. Zaczniemy więc od nazwy, a potem przejdziemy do tego, co rzeczywiście ktoś zapisał.
Gody — słowo, które naprawdę jest staropolskie
Aleksander Brückner w słowniku etymologicznym wywodzi god od znaczenia „czas, pora”. Polszczyzna zgubiła liczbę pojedynczą tego wyrazu i została z liczbą mnogą — gody — oraz z całą rodziną słów, których używamy do dziś, nie myśląc o pokrewieństwie: godny, godzić się, godzina.
Zygmunt Gloger w Encyklopedii staropolskiej precyzuje, o jaki czas chodziło: od Bożego Narodzenia do Trzech Króli. Wszystkie wieczory tego okresu nazywano świętymi i nie wypadało wtedy pracować — miejsce roboty zajmowały wzajemne odwiedziny, poczęstunek i śpiewanie. Gloger notuje nawet przysłowie regulujące, jak długo wolno prząść: od Godów do Nowego Roku tylko do zmroku, a od Nowego Roku do Trzech Króli — do samej wieczerzy.
Dwie rzeczy warto z tego wyjąć. Po pierwsze, Gody były okresem, nie jedną nocą. Po drugie, w źródłach polskich występują już w oprawie chrześcijańskiej — jako nazwa świąt, nie jako pamiątka po obrzędzie przesilenia. Wyraz jest dawny, jego pogańska metryka to już domysł.
Stopień pewności: samo słowo i jego zakres — dobrze poświadczone. Przedchrześcijańskie znaczenie — domysł oparty na etymologii.
Szczodry wieczór wypadał przed Trzema Królami
Tu robi się ciekawie, bo powszechne dziś umiejscowienie „szczodrego wieczoru” w przesileniu zimowym rozjeżdża się z tym, co zapisano w Polsce. U Glogera szczodry wieczór to wieczór poprzedzający Dzień Trzech Króli, a więc 5 stycznia. Tego wieczoru rozdawano upominki i pieczywo zwane szczodrakami — dzieciom, czeladzi i krewnym. Był to moment zamykający święte wieczory, nie otwierający je.
Gloger podaje przy tym wyjaśnienie samej nazwy i jest ono jawnie chrześcijańskie: Trzech Króli nazywano „szczodrym dniem” od darów, które królowie złożyli Jezusowi. Można się z tą etymologią spierać — ale trudno ją pominąć, skoro pochodzi z podstawowego polskiego kompendium staropolszczyzny.
Inaczej jest u naszych południowych sąsiadów. Czeskie Štědrý večer to do dziś wigilia Bożego Narodzenia. Współczesna nazwa „Szczodre Gody” bierze więc szczodrość z jednej tradycji, gody z drugiej i sadza całość na dacie astronomicznej, której żadne z tych źródeł nie wskazuje.
Traktat z około 1400 roku, czyli najstarszy spis zwyczajów
Jan z Holešova, benedyktyn żyjący w latach 1366–1436, napisał rzecz, której w polskim piśmiennictwie o zimowych obrzędach brakuje: uporządkowany opis tego, co ludzie faktycznie robili w wigilijny wieczór. Traktat nosi tytuł Largum sero, po czesku znany jako O sedmi štědrovečerních zvycích, i powstał najprawdopodobniej między 1397 a 1405 rokiem — jako świąteczny podarek dla znajomego proboszcza.
Siedem zwyczajów, które wylicza:
- post w ciągu dnia,
- wieczerza i jałmużna,
- wzajemne obdarowywanie się,
- białe pieczywo o charakterystycznych kształtach,
- krojenie owoców,
- chodzenie po kolędzie,
- rozścielanie słomy na podłodze.
Wartość tej listy polega na dacie. Kiedy ktoś pisze, że obdarowywanie się prezentami to wynalazek dziewiętnastowieczny albo handlowy, wystarczy wskazać punkt trzeci: około 1400 roku był to zwyczaj na tyle powszechny, że duchowny uznał za konieczne go objaśnić. To samo dotyczy kolędowania i słomy w izbie.
Dwa zastrzeżenia, bez których byłoby to nadużycie. Traktat pochodzi z Moraw, nie z ziem polskich — pokrewieństwo kulturowe jest oczywiste, tożsamość już nie. I nie jest to opis obrzędu pogańskiego: autor omawia zwyczaje chrześcijańskiej wigilii i stara się pogodzić je z nauczaniem Kościoła, choć dostrzega, że część z nich ma starsze korzenie. Jest to więc świadectwo ciągłości, a nie zapis przedchrześcijańskiego święta.
Stopień pewności: dobrze poświadczone dla Moraw około 1400 roku. Przenoszenie tego na ziemie polskie i na czasy pogańskie — interpretacja.
Podarek, który ma sześćset lat metryki
Zestawy prezentowe i pakowanie — punkt trzeci z listy sprzed wieków.
- Rytuał Mokoszy
- Rytuał Peruna
- Rytuał Łady
- Kocanki
- Płatki róż
- Pakowanie prezentowe
Wielki słowiański podarek
- Rytuał Mokoszy
Mały słowiański podarek
Zapakowanie na dar
Kolęda była życzeniem, nie pieśnią o Betlejem
Słowo kolęda przyszło z łacińskiego calendae — nazwy pierwszych dni miesiąca, od calare, czyli wołać, obwieszczać. Znaczenie zawęziło się z czasem do pierwszego stycznia, a stamtąd pieśni i dary noworoczne przeniosły się na Boże Narodzenie.
Brückner zwraca uwagę na rzecz, która psuje wyobrażenie o kolędzie jako o pieśni religijnej od zawsze: siedemnastowieczne kolędy nie zawierały treści bożonarodzeniowych. Były to życzenia pomyślności — domowi, oborze i polu. Wątki ewangeliczne, pasterze i królowie, weszły do nich dopiero od końca XV wieku, pod wpływem franciszkanów i bernardynów.
To jeden z najlepiej udokumentowanych przykładów, jak dawna warstwa przetrwała wewnątrz nowej formy. Kolędnik chodzący po wsi z życzeniem urodzaju robi coś starszego niż tekst, który przy tym śpiewa. Podobne przesunięcia opisujemy przy okazji zmian, jakie chrześcijaństwo wprowadziło w słowiańskim kalendarzu.
Podłaźniczka, diduch i zieleń pod powałą
Choinka jest w Polsce gościem stosunkowo świeżym — przyszła z zachodu na przełomie XVIII i XIX wieku i rozpowszechniała się przez cały XIX wiek. Przed nią izbę zdobiła podłaźniczka: czubek świerku lub jodły albo wiązka gałęzi, zawieszona u powały wierzchołkiem w dół i obwieszona jabłkami, orzechami, opłatkami i papierowymi ozdobami. Na ziemiach polskich utrzymywała się do lat dwudziestych XX wieku, więc jej wyparcie przez drzewko to sprawa ostatnich stu lat, nie odległej przeszłości.
Drugim przedmiotem był diduch — pierwszy snop zżętego zboża, wstawiany do kąta izby kłosami do góry. Zwyczaj wschodniosłowiański, wiązany z okresem przesilenia, a z czasem wciągnięty do wieczerzy wigilijnej. Razem ze słomą rozścielaną na podłodze, o której pisał już Jan z Holešova, tworzy to spójny obraz: na czas świąt do izby wnoszono to, co żywe i to, co z pola.
Interpretacje bywają dalej idące — że zieleń miała zapewnić powrót wegetacji, a snop mieścił opiekuńczego ducha gospodarstwa. Brzmi to przekonująco i pojawia się w opracowaniach, ale są to odczytania, nie zapisy. Sam zwyczaj jest poświadczony, jego znaczenie odtwarzamy.
Co tu ma związek z przesileniem, a co z kalendarzem kościelnym
Przesilenie zimowe wypada 21 lub 22 grudnia i jest faktem astronomicznym, niezależnym od tego, co ktokolwiek o nim sądził. Że najkrótszy dzień w roku był dla społeczności rolniczych momentem ważnym — to założenie rozsądne. Że Słowianie obchodzili go świętem o określonej nazwie i przebiegu — tego nie zapisał nikt.
Wszystkie zwyczaje z tego tekstu znamy już w oprawie chrześcijańskiej: z traktatu duchownego, z etnografii XIX wieku, z kompendium Glogera. Nie znaczy to, że są młode — słoma, kolęda i obdarowywanie się mają metrykę sprzed sześciuset lat i najpewniej jeszcze starszą. Znaczy tylko, że między nimi a przesileniem stoi warstwa, przez którą nie widać.
Podobny problem opisaliśmy przy Dziadach: obrzęd zachowany, data przejęta z kalendarza kościelnego, a rekonstrukcja dopisana później.
- Lawenda
- Rumianek
- Melisa
- Len
Rytuał Mokoszy
- Mięta
- Trawa cytrynowa
- Rozmaryn
- Len
Rytuał Peruna
- Pokrzywa
- Zielona herbata
- Szałwia
- Len
Rytuał Marzanny
- Róża
- Jaśmin
- Wanilia
- Len
Rytuał Łady
Co poświadczone, co etnograficzne, co złożone współcześnie
| Element | Skąd znamy | Stopień pewności |
|---|---|---|
| Słowo „gody” na okres od Bożego Narodzenia do Trzech Króli | staropolszczyzna; Brückner, Gloger | dobrze poświadczone |
| Szczodry wieczór w przeddzień Trzech Króli, szczodraki | Gloger | poświadczone (zapis XIX w.) |
| Wzajemne obdarowywanie się w wigilię | Jan z Holešova, ok. 1400, Morawy | poświadczone, ale nie z ziem polskich |
| Chodzenie po kolędzie | tamże; Brückner | poświadczone od średniowiecza |
| Słoma na podłodze izby | Jan z Holešova, ok. 1400 | poświadczone |
| Kolęda jako życzenie urodzaju, bez wątków ewangelicznych | Brückner o kolędach XVII w. | poświadczone |
| Podłaźniczka i diduch | etnografia XIX–XX w. | poświadczone w folklorze |
| Znaczenia przypisywane zieleni i snopowi | opracowania etnograficzne | interpretacja |
| Słowiańskie święto przesilenia o ustalonym przebiegu | wniosek z późniejszych zwyczajów | rekonstrukcja |
| Nazwa „Szczodre Gody” dla przedchrześcijańskiego święta | piśmiennictwo współczesne | złożenie współczesne |
Jak zrobić z tego wieczór, a nie rekonstrukcję
Najdłuższa noc w roku wypada 21 albo 22 grudnia. Nie trzeba jej nazywać świętem, żeby coś z nią zrobić — wystarczy powtórzyć gesty, które w źródłach wracają najczęściej.
- Zieleń w izbie. Gałąź świerku zawieszona u sufitu robi dokładnie to, co podłaźniczka, i zajmuje mniej miejsca niż drzewko.
- Coś ze zboża. Snop, wiązka kłosów albo garść słomy pod obrusem — najstarszy udokumentowany element z całej listy.
- Wieczór bez pracy. Zakaz roboty w święte wieczory jest u Glogera regulowany aż do godziny. Współcześnie sprowadza się do odłożenia telefonu.
- Obdarowanie się nawzajem. Punkt trzeci u Jana z Holešova — i jedyny, który przetrwał bez żadnej pomocy.
- Ciepła woda przed wieczerzą. Kąpiel przed świętem była w tej kulturze czynnością obrzędową, nie tylko higieniczną — pisaliśmy o tym przy słowiańskiej łaźni.
Ostatni punkt jest tym, przy którym możemy coś zaproponować od siebie. Rytuał Mokoszy to lawenda, rumianek i len — mieszanka na wieczór, po którym idzie się spać. Jeśli szukasz czegoś do wręczenia, Wielki słowiański podarek mieści trzy takie rytuały w jednym pudełku. Imiona bierzemy z tej samej tradycji co cały ten tekst i nie są obietnicą działania — są nazwą pory dnia i nastroju.
Gąbki ziołowe
Ten sam skład dla tych, którzy wanny nie mają.
- Lawenda
- Rumianek
- Melisa
- Len
Gąbka Mokoszy
- Mięta
- Trawa cytrynowa
- Rozmaryn
- Len
Gąbka Peruna
- Pokrzywa
- Zielona herbata
- Szałwia
- Len
Gąbka Marzanny
- Gąbka Mokoszy
- Gąbka Peruna
- Gąbka Marzanny
Dar trzech gąbek
Najczęstsze pytania
Czy „Szczodre Gody” to autentyczna słowiańska nazwa święta?
Oba wyrazy są dawne, ale ich połączenie w nazwę przedchrześcijańskiego święta przesilenia jest współczesne. W polskich źródłach gody oznaczają okres świąt, a szczodry wieczór — wieczór przed Trzema Królami. Używanie tej nazwy jest wygodne, pod warunkiem że nie przedstawia się jej jako zapisu z epoki.
Kiedy wypadały Gody?
Od Bożego Narodzenia do Trzech Króli, czyli mniej więcej od 25 grudnia do 6 stycznia. Był to okres, a nie pojedyncza data, i wszystkie jego wieczory miały status świątecznych.
Czy Boże Narodzenie zastąpiło słowiańskie święto przesilenia?
Na pytanie o samą datę 25 grudnia ten tekst nie odpowiada — spór o nią toczy się wokół źródeł rzymskich, nie słowiańskich. Widać natomiast coś innego i lepiej udokumentowanego: zwyczaje zimowe zachowały ciągłość wewnątrz nowego kalendarza, zamiast zniknąć razem ze starym.
Czytaj dalej z serii „Śladami dawnych Słowian”
- Dziady — jak naprawdę wyglądało słowiańskie święto zmarłych
- 9 słowiańskich zwyczajów, które przetrwały do dzisiaj
- Cztery bóstwa, cztery kąpiele — słowiański rytm roku
- Słowiański prezent — co dawano dawniej i co dać dziś
Ziołowa kąpiel nie zastępuje leczenia ani porady lekarskiej. Odwołania do wierzeń mają charakter kulturowy i nie są obietnicą działania.