Wpisz te trzy słowa w wyszukiwarkę, a dostaniesz gotowy schemat: trójdzielny kosmos, drzewo świata przechodzące przez wszystkie poziomy, uporządkowana słowiańska metafizyka. Grafiki, tatuaże, książki, filmiki. Wszystko układa się w całość.
Ta całość jest atrakcyjna. Problem w tym, że kiedy zaczniesz szukać jej w źródłach sprzed chrztu, znajdziesz jedno słowo z trzech — i to nie w takim znaczeniu, jakiego byś się spodziewał.
Czym ma być Jawia?
We współczesnych ujęciach Jawia to świat jawny — to, co widzialne, dotykalne, przeżywane na co dzień. Ciało, praca, przyroda, ludzie. Świat, w którym właśnie jesteś.
Samo słowo jest oczywiście prawdziwe i stare: „jawa”, „jawnie”, „na jaw” należą do najstarszej warstwy słowiańskiego słownictwa. Ale słowo to nie to samo co pojęcie religijne. Nie mamy żadnego dawnego zapisu, w którym „Jawia” byłaby nazwą krainy albo poziomu rzeczywistości.
Czym ma być Nawia?
Nawia to w dzisiejszych opisach zaświaty — kraina zmarłych, świat pod korzeniami, miejsce, do którego odchodzą przodkowie i skąd czasem wracają.
I tu jest najciekawiej, bo to jedyne z trzech pojęć, które ma naprawdę mocne oparcie. Rdzeń „naw-” jest poświadczony szeroko i dawno. W staroruskich zapisach „nawie” to zmarli. W polszczyźnie i w czeskim zachowały się pokrewne słowa oznaczające zmarłego albo trupa. Do dziś istnieje ludowa nazwa świąt zadusznych z tym rdzeniem, a w folklorze południowosłowiańskim funkcjonują postacie o pokrewnych imionach.
Innymi słowy: nawia jako świat zmarłych to bardzo prawdopodobna, dobrze osadzona rekonstrukcja. Nie jest wymysłem.
Prawdziwe w tym wszystkim są zioła
Gąbki ziołowe — skład bez obietnic.
- Pokrzywa
- Zielona herbata
- Szałwia
- Len
Gąbka Marzanny
- Mięta
- Trawa cytrynowa
- Rozmaryn
- Len
Gąbka Peruna
- Lawenda
- Rumianek
- Melisa
- Len
Gąbka Mokoszy
- Gąbka Mokoszy
- Gąbka Peruna
- Gąbka Marzanny
Dar trzech gąbek
Czym ma być Prawia?
Prawia to według współczesnych opisów świat boskiego prawa i porządku — sfera najwyższa, siedziba bogów, zasada, na której wspiera się rzeczywistość.
Tu sytuacja jest najsłabsza z całej trójki. Rdzeń „praw-” jest oczywiście prastary i nośny — „prawo”, „prawda”, „prawy”, „naprawić” — ale nie istnieje dawne źródło, w którym „Prawia” byłaby nazwą krainy czy poziomu świata. Termin w tym znaczeniu pojawia się dopiero w XX wieku.
Co mówią źródła historyczne?
Podsumujmy krótko, bo to sedno całego tekstu:
- Nawia — poświadczona w dawnych zapisach jako określenie zmarłych i związanego z nimi świata. Podstawa mocna.
- Jawia — słowo „jawa” jest stare, ale jako nazwa świata w systemie religijnym nie występuje w źródłach. Podstawa słaba.
- Prawia — jako kraina nie występuje w żadnym dawnym przekazie. Podstawa praktycznie żadna.
- Cała triada razem — nie pojawia się w żadnym średniowiecznym zapisie o Słowianach.
Dlaczego brak źródła to poważny argument
Ktoś mógłby powiedzieć: przecież źródeł o Słowianach jest w ogóle mało, więc brak wzmianki o czymkolwiek niczego nie dowodzi. To rozsądne zastrzeżenie i warto je potraktować poważnie.
Rzecz w tym, że nie chodzi tu o pojedynczą wzmiankę. Gdyby trójdzielny podział świata był rzeczywiście centralnym elementem słowiańskiego światopoglądu, spodziewalibyśmy się jego śladów w kilku niezależnych miejscach naraz: w językach słowiańskich (jako powszechnych, pokrewnych słów), w nazwach miejscowych, w formułach zaklęć, w pieśniach obrzędowych, w zapisach kościelnych potępiających takie wyobrażenia.
Dla rdzenia „naw-” te ślady są — i to w kilku kategoriach naraz. Dla „Prawii” jako krainy nie ma ich w żadnej. To różnica jakościowa, nie ilościowa: nie porównujemy dwóch słabych poszlak, tylko poszlakę z jej brakiem.
Kontrowersje wokół „Księgi Welesa”
Skoro triady nie ma w kronikach, skąd się wzięła? Główny trop prowadzi do tekstu zwanego „Księgą Welesa” (albo „Welesową”), który miał być zapisem na drewnianych tabliczkach, odkrytym rzekomo po rewolucji, a opublikowanym w środowiskach emigracyjnych po drugiej wojnie światowej.
Nauka jest tu wyjątkowo zgodna: to falsyfikat. Powody są językowe i bardzo konkretne. Język tekstu miesza cechy z różnych epok i różnych języków słowiańskich w sposób, w jaki żaden żywy język nigdy nie funkcjonował. Tabliczki, które miałyby być dowodem materialnym, nie istnieją — zachowały się tylko fotografie i przepisania. Nie ma także ciągłości przekazu, którą dałoby się sprawdzić.
To ważne, bo wiele treści krążących dziś jako „wiedza o dawnych Słowianach” pochodzi właśnie stamtąd — czasem przez kolejne pokolenia przepisań, w których źródło już się zgubiło. Nie znaczy to, że każdy, kto używa słowa „Prawia”, świadomie powiela fałszerstwo. Znaczy tyle, że ślad prowadzi do XX wieku, a nie do X.
Nawia w języku, folklorze i dawnych wierzeniach
Warto oddzielić Nawię od reszty, bo jej los jest inny. Tu naprawdę mamy z czym pracować.
Po pierwsze — język. Rdzeń „naw-” związany ze śmiercią występuje w wielu językach słowiańskich niezależnie od siebie, co zwykle oznacza, że jest bardzo stary. Po drugie — folklor. Zwyczaje zaduszne, karmienie zmarłych, pozostawianie im miejsca przy stole i przekonanie, że w określone dni w roku granica między światami cieńczeje, są zapisane w całej Słowiańszczyźnie. Po trzecie — archeologia. Wyposażenie grobów, dary, sposób pochówku wskazują na wyobrażenie dalszego istnienia po śmierci.
Czy to znaczy, że Słowianie mieli mapę zaświatów? Nie. Znaczy, że mieli wyobrażenie zaświatów — i to jest coś zupełnie innego niż uporządkowany, trójpoziomowy system.
Jak Słowianie mogli wyobrażać sobie świat?
Ostrożna odpowiedź brzmi tak. Prawdopodobnie widzieli świat jako pionowo ułożony: coś na górze, coś tu, coś na dole. Taki obraz jest powszechny w kulturach indoeuropejskich i pojawia się także w słowiańskich śladach — choćby w tym, że posąg Peruna stał na wzgórzu, a Welesa nad rzeką, w dolnej części miasta.
Prawdopodobnie ważny był też obraz drzewa — łączącego poziomy, z koroną w górze i korzeniami w wodzie. Motyw wielkiego drzewa z ptakiem u szczytu i wężem u korzeni pojawia się w słowiańskich pieśniach i zdobnictwie, choć trzeba pamiętać, że są to zapisy późne.
Prawdopodobnie istotna była granica: woda, próg, miedza, skraj lasu. Ale to, gdzie dokładnie kończył się jeden świat, a zaczynał drugi, jak się nazywały i ilu ich było — tego nie wiemy i uczciwie jest przyznać, że nie wiemy.
Skąd bierze się siła tej triady
Warto zapytać, dlaczego akurat ten schemat przyjął się tak łatwo — bo odpowiedź mówi coś o nas, nie o dawnych Słowianach.
Po pierwsze, jest zapamiętywalny. Trzy człony, trzy poziomy, jedno drzewo spinające całość. Umysł lubi takie struktury i przyswaja je w kilkanaście sekund.
Po drugie, wypełnia realny brak. Kiedy porównujemy się z mitologią grecką czy nordycką, nasza wygląda na ubogą — bo nie mamy fabuł ani kosmologii. Triada daje poczucie, że i tu istnieje uporządkowany system.
Po trzecie, brzmi swojsko. Wszystkie trzy słowa są zbudowane z rdzeni, które każdy Polak rozumie bez słownika: jawa, prawo, i to trzecie, ciemniejsze. Dlatego czuje się je jako stare, nawet jeśli w tym akurat znaczeniu stare nie są. To zresztą częsty mechanizm: zrozumiałość mylimy z dawnością.
Dawne wierzenia a współczesne rodzimowierstwo
Tu potrzebna jest uczciwość w drugą stronę. Fakt, że triada Jawia–Nawia–Prawia nie jest starożytna, nie oznacza, że jest bezwartościowa albo śmieszna.
Współczesne rodzimowierstwo to żywe zjawisko kulturowe i religijne. Wiele jego elementów powstało niedawno — tak samo zresztą jak wiele elementów tradycji, które uważamy dziś za odwieczne. Rekonstrukcja może mieć realną wartość: porządkuje doświadczenie, tworzy wspólnotę, pozwala ludziom związać się z miejscem i przyrodą. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy rekonstrukcję przedstawia się jako nienaruszony przekaz sprzed tysiąca lat.
Różnica jest prosta: „tak to dziś rozumiemy” kontra „tak wierzyli nasi przodkowie”. Pierwsze jest uczciwe. Drugie wymaga dowodu.
My też stoimy po tej stronie granicy
Skoro piszemy o uczciwym rozdzielaniu warstw, wypada powiedzieć to o sobie. Nasze mieszanki noszą imiona Marzanny, Peruna, Mokoszy i Łady, ale nie są zrekonstruowanym obrzędem — bo żaden przepis na słowiańską kąpiel rytualną się nie zachował. To współczesny produkt z odwołaniem kulturowym, i tak go opisujemy.
Zioła w środku są prawdziwe. Historia wokół nich jest opowieścią — i nie udajemy, że jest czymś więcej.
- Pokrzywa
- Zielona herbata
- Szałwia
- Len
Rytuał Marzanny
- Mięta
- Trawa cytrynowa
- Rozmaryn
- Len
Rytuał Peruna
- Lawenda
- Rumianek
- Melisa
- Len
Rytuał Mokoszy
- Róża
- Jaśmin
- Wanilia
- Len
Rytuał Łady
Czy należy używać pojęcia Jawii, Nawii i Prawii?
Można — pod warunkiem, że wiadomo, czym się posługujemy.
Jako współczesny język opisu, skrót myślowy albo element żywej praktyki duchowej: jak najbardziej. Jako rekonstrukcję ostrożną, w której Nawia ma solidną podstawę, a pozostałe dwa człony są uzupełnieniem: również, jeśli się to zaznaczy. Jako fakt historyczny o wierzeniach Słowian sprzed chrztu: nie.
Odpowiedź na pytanie z tytułu
Nie. Dawni Słowianie najprawdopodobniej nie wierzyli w system trzech światów o nazwach Jawia, Nawia i Prawia. Nie ma na to żadnego źródła, a triada w tej postaci pojawia się dopiero w XX wieku, w dużej mierze za sprawą tekstu uznanego za falsyfikat.
Wierzyli natomiast — i to jest dobrze udokumentowane — w istnienie świata zmarłych, do którego odchodzą przodkowie i z którego w pewnych porach roku wracają. Nazywali go słowem o rdzeniu „naw-„. To mniej efektowne niż trójdzielny kosmos, ale ma tę przewagę, że jest prawdziwe.
Zestawy prezentowe
Gotowe do wręczenia, z pakowaniem.
- Rytuał Mokoszy
- Rytuał Peruna
- Rytuał Łady
- Kocanki
- Płatki róż
- Pakowanie prezentowe
Wielki słowiański podarek
- Rytuał Mokoszy
Mały słowiański podarek
Zapakowanie na dar
Najczęstsze pytania
Czy Nawia istniała w wierzeniach Słowian?
Sam rdzeń „naw-” oznaczający zmarłych jest poświadczony w dawnych zapisach i w kilku językach słowiańskich niezależnie. Wyobrażenie świata zmarłych jest więc bardzo prawdopodobne — choć nie znamy jego szczegółowego opisu.
Skąd pochodzi pojęcie Prawii?
Z XX wieku. Nie występuje w żadnym średniowiecznym źródle o Słowianach. Jego popularność wiąże się głównie z „Księgą Welesa” i późniejszą literaturą.
Dlaczego „Księga Welesa” jest uznawana za falsyfikat?
Przede wszystkim z powodów językowych: tekst łączy cechy różnych epok i języków w sposób niemożliwy dla żywego języka. Nie zachował się też żaden oryginalny nośnik, który można byłoby zbadać.
Czy używanie tych pojęć jest błędem?
Nie, jeśli traktuje się je jako współczesny język opisu lub element żywej praktyki. Błędem jest przedstawianie ich jako udokumentowanej wiedzy o wierzeniach sprzed chrztu.
Czy Słowianie mieli drzewo świata?
Motyw wielkiego drzewa łączącego poziomy rzeczywistości pojawia się w słowiańskich pieśniach i zdobnictwie, a jest powszechny w kulturach indoeuropejskich. Zapisy są jednak późne, więc mówimy o prawdopodobieństwie, nie o pewności.
Czytaj dalej z serii „Śladami dawnych Słowian”
- Czy naprawdę znamy mitologię naszych przodków?
- Słowiańscy bogowie — fakty, domysły i współczesne wyobrażenia
- 7 słowiańskich bogów, których warto poznać
Ziołowa kąpiel nie zastępuje leczenia ani porady lekarskiej. Odwołania do wierzeń mają charakter kulturowy i nie są obietnicą działania.