Wpisz te trzy słowa w wyszukiwarkę, a dostaniesz gotowy schemat: trójdzielny kosmos, drzewo świata przechodzące przez wszystkie poziomy, uporządkowana słowiańska metafizyka. Grafiki, tatuaże, książki, filmiki. Wszystko układa się w całość.
Ta całość jest atrakcyjna. Problem w tym, że kiedy zaczniesz szukać jej w źródłach sprzed chrztu, znajdziesz jedno słowo z trzech — i to nie w takim znaczeniu, jakiego byś się spodziewał.
Czym ma być Jawia?
We współczesnych ujęciach Jawia to świat jawny — to, co widzialne, dotykalne, przeżywane na co dzień. Ciało, praca, przyroda, ludzie. Świat, w którym właśnie jesteś.
Samo słowo jest oczywiście prawdziwe i stare: „jawa”, „jawnie”, „na jaw” należą do najstarszej warstwy słowiańskiego słownictwa. Ale słowo to nie to samo co pojęcie religijne. Nie mamy żadnego dawnego zapisu, w którym „Jawia” byłaby nazwą krainy albo poziomu rzeczywistości.
Czym ma być Nawia?
Nawia to w dzisiejszych opisach zaświaty — kraina zmarłych, świat pod korzeniami, miejsce, do którego odchodzą przodkowie i skąd czasem wracają.
I tu jest najciekawiej, bo to jedyne z trzech pojęć, które ma naprawdę mocne oparcie. Rdzeń „naw-” jest poświadczony szeroko i dawno. W staroruskich zapisach „nawie” to zmarli. W polszczyźnie i w czeskim zachowały się pokrewne słowa oznaczające zmarłego albo trupa. Do dziś istnieje ludowa nazwa świąt zadusznych z tym rdzeniem, a w folklorze południowosłowiańskim funkcjonują postacie o pokrewnych imionach.
Innymi słowy: nawia jako świat zmarłych to bardzo prawdopodobna, dobrze osadzona rekonstrukcja. Nie jest wymysłem.
Prawdziwe w tym wszystkim są zioła
Gąbki ziołowe — skład bez obietnic.
- Pokrzywa
- Zielona herbata
- Szałwia
- Len
Gąbka Marzanny
- Mięta
- Trawa cytrynowa
- Rozmaryn
- Len
Gąbka Peruna
- Lawenda
- Rumianek
- Melisa
- Len
Gąbka Mokoszy
- Gąbka Mokoszy
- Gąbka Peruna
- Gąbka Marzanny
Dar trzech gąbek
Czym ma być Prawia?
Prawia to według współczesnych opisów świat boskiego prawa i porządku — sfera najwyższa, siedziba bogów, zasada, na której wspiera się rzeczywistość.
Tu sytuacja jest najsłabsza z całej trójki. Rdzeń „praw-” jest oczywiście prastary i nośny — „prawo”, „prawda”, „prawy”, „naprawić” — ale nie istnieje dawne źródło, w którym „Prawia” byłaby nazwą krainy czy poziomu świata. Termin w tym znaczeniu pojawia się dopiero w XX wieku.
Co mówią źródła historyczne?
Podsumujmy krótko, bo to sedno całego tekstu:
- Nawia — poświadczona w dawnych zapisach jako określenie zmarłych i związanego z nimi świata. Podstawa mocna.
- Jawia — słowo „jawa” jest stare, ale jako nazwa świata w systemie religijnym nie występuje w źródłach. Podstawa słaba.
- Prawia — jako kraina nie występuje w żadnym dawnym przekazie. Podstawa praktycznie żadna.
- Cała triada razem — nie pojawia się w żadnym średniowiecznym zapisie o Słowianach.
Dlaczego brak źródła to poważny argument
Ktoś mógłby powiedzieć: przecież źródeł o Słowianach jest w ogóle mało, więc brak wzmianki o czymkolwiek niczego nie dowodzi. To rozsądne zastrzeżenie i warto je potraktować poważnie.
Rzecz w tym, że nie chodzi tu o pojedynczą wzmiankę. Gdyby trójdzielny podział świata był rzeczywiście centralnym elementem słowiańskiego światopoglądu, spodziewalibyśmy się jego śladów w kilku niezależnych miejscach naraz: w językach słowiańskich (jako powszechnych, pokrewnych słów), w nazwach miejscowych, w formułach zaklęć, w pieśniach obrzędowych, w zapisach kościelnych potępiających takie wyobrażenia.
Dla rdzenia „naw-” te ślady są — i to w kilku kategoriach naraz. Dla „Prawii” jako krainy nie ma ich w żadnej. To różnica jakościowa, nie ilościowa: nie porównujemy dwóch słabych poszlak, tylko poszlakę z jej brakiem.
Kontrowersje wokół „Księgi Welesa”
Skoro triady nie ma w kronikach, skąd się wzięła? Główny trop prowadzi do tekstu zwanego „Księgą Welesa” (albo „Welesową”), który miał być zapisem na drewnianych tabliczkach, odkrytym rzekomo po rewolucji, a opublikowanym w środowiskach emigracyjnych po drugiej wojnie światowej.
Nauka jest tu wyjątkowo zgodna: to falsyfikat. Powody są językowe i bardzo konkretne. Język tekstu miesza cechy z różnych epok i różnych języków słowiańskich w sposób, w jaki żaden żywy język nigdy nie funkcjonował. Tabliczki, które miałyby być dowodem materialnym, nie istnieją — zachowały się tylko fotografie i przepisania. Nie ma także ciągłości przekazu, którą dałoby się sprawdzić.
To ważne, bo wiele treści krążących dziś jako „wiedza o dawnych Słowianach” pochodzi właśnie stamtąd — czasem przez kolejne pokolenia przepisań, w których źródło już się zgubiło. Nie znaczy to, że każdy, kto używa słowa „Prawia”, świadomie powiela fałszerstwo. Znaczy tyle, że ślad prowadzi do XX wieku, a nie do X.
Nawia w języku, folklorze i dawnych wierzeniach
Warto oddzielić Nawię od reszty, bo jej los jest inny. Tu naprawdę mamy z czym pracować.
Po pierwsze — język. Rdzeń „naw-” związany ze śmiercią występuje w wielu językach słowiańskich niezależnie od siebie, co zwykle oznacza, że jest bardzo stary. Po drugie — folklor. Zwyczaje zaduszne, karmienie zmarłych, pozostawianie im miejsca przy stole i przekonanie, że w określone dni w roku granica między światami cieńczeje, są zapisane w całej Słowiańszczyźnie. Po trzecie — archeologia. Wyposażenie grobów, dary, sposób pochówku wskazują na wyobrażenie dalszego istnienia po śmierci.
Czy to znaczy, że Słowianie mieli mapę zaświatów? Nie. Znaczy, że mieli wyobrażenie zaświatów — i to jest coś zupełnie innego niż uporządkowany, trójpoziomowy system.
Jak Słowianie mogli wyobrażać sobie świat?
Ostrożna odpowiedź brzmi tak. Prawdopodobnie widzieli świat jako pionowo ułożony: coś na górze, coś tu, coś na dole. Taki obraz jest powszechny w kulturach indoeuropejskich i pojawia się także w słowiańskich śladach — choćby w tym, że posąg Peruna stał na wzgórzu, a Welesa nad rzeką, w dolnej części miasta.
Prawdopodobnie ważny był też obraz drzewa — łączącego poziomy, z koroną w górze i korzeniami w wodzie. Motyw wielkiego drzewa z ptakiem u szczytu i wężem u korzeni pojawia się w słowiańskich pieśniach i zdobnictwie, choć trzeba pamiętać, że są to zapisy późne.
Prawdopodobnie istotna była granica: woda, próg, miedza, skraj lasu. Ale to, gdzie dokładnie kończył się jeden świat, a zaczynał drugi, jak się nazywały i ilu ich było — tego nie wiemy i uczciwie jest przyznać, że nie wiemy.
Skąd bierze się siła tej triady
Warto zapytać, dlaczego akurat ten schemat przyjął się tak łatwo — bo odpowiedź mówi coś o nas, nie o dawnych Słowianach.
Po pierwsze, jest zapamiętywalny. Trzy człony, trzy poziomy, jedno drzewo spinające całość. Umysł lubi takie struktury i przyswaja je w kilkanaście sekund.
Po drugie, wypełnia realny brak. Kiedy porównujemy się z mitologią grecką czy nordycką, nasza wygląda na ubogą — bo nie mamy fabuł ani kosmologii. Triada daje poczucie, że i tu istnieje uporządkowany system.
Po trzecie, brzmi swojsko. Wszystkie trzy słowa są zbudowane z rdzeni, które każdy Polak rozumie bez słownika: jawa, prawo, i to trzecie, ciemniejsze. Dlatego czuje się je jako stare, nawet jeśli w tym akurat znaczeniu stare nie są. To zresztą częsty mechanizm: zrozumiałość mylimy z dawnością.
Dawne wierzenia a współczesne rodzimowierstwo
Tu potrzebna jest uczciwość w drugą stronę. Fakt, że triada Jawia–Nawia–Prawia nie jest starożytna, nie oznacza, że jest bezwartościowa albo śmieszna.
Wspó